ΟΙ ΔΡΑΓΕΣ ΤΗΣ ΔΙΩΡΥΓΑΣ ΤΟΥ ΣΟΥΕΖ

 

Ο βυθοκόρος – drague στα γαλλικά εξού και το αιγυπτιώτικο δράγα – είναι ένα εξειδικευμένο πλοίο που χρησιμοποιείται για την εκσκαφή του πυθμένα λιμνών, ποταμών, λιμανιών και καναλιών. Η κύρια λειτουργία του είναι η αφαίρεση ιζημάτων, λάσπης, άμμου, χαλικιού και άλλων υλικών από το βυθό, ώστε να διατηρείται επαρκές βάθος νερού για τη διέλευση των πλοίων. 

Υπάρχουν διάφοροι τύποι βυθοκόρων, καθένας κατάλληλος για συγκεκριμένες συνθήκες και εργασίες, όπως ο βυθοκόρος αναρρόφησης με χοάνη που λειτουργεί σαν μια τεράστια πλωτή ηλεκτρική σκούπα, συλλέγοντας υλικά από τον πυθμένα και αποθηκεύοντας τα σε ειδική δεξαμενή (χοάνη) μέσα στο ίδιο το σκάφος, ο βυθοκόρος αναρρόφησης με κόφτη που διαθέτει μια περιστρεφόμενη κεφαλή με δόντια (κόφτη), η οποία σκάβει και θρυμματίζει το υλικό του βυθού και στη συνέχεια μια αντλία αναρροφά το υλικό και το διοχετεύει μέσω σωλήνων στην ξηρά ή σε άλλο σκάφος, ο βυθοκόρος κάδου ή αρπάγης, ο οποίος χρησιμοποιεί έναν κάδο ή μια αρπάγη για να σκάψει και να ανυψώσει το υλικό από το βυθό, ο βυθοκόρος με πλευρική εκτόξευση που εκσκάπτει το υλικό και το εκτοξεύει απευθείας στο πλάι, σε μικρή απόσταση από το κανάλι, κ.ά. 

Γενικότερα, οι βυθοκόροι χρησιμοποιούνται για τη συντήρηση λιμανιών και καναλιών ώστε να διατηρείται το απαιτούμενο βάθος για την ασφαλή διέλευση πλοίων, για τη διεύρυνση υδάτινων οδών, δηλαδή τη δημιουργία νέων καναλιών και την επέκταση των υφιστάμενων, για την προστασία ακτών ώστε να αναπληρώνονται οι αμμουδιές σε παραλίες που έχουν υποστεί διάβρωση, για την εξόρυξη υλικών (ανάκτηση άμμου, χαλικιού και άλλων μεταλλευμάτων) από το βυθό και για έργα ανάπλασης σαν τον καθαρισμό λιμνών και ποταμών από ρύπους και ιζήματα. 

Οι δράγες έπαιξαν έναν κεντρικό, αλλά συχνά παραγνωρισμένο, ρόλο στην κατασκευή, τη λειτουργία και την επέκταση της Διώρυγας του Σουέζ. Από την αρχική εκσκαφή τον 19^ο αιώνα μέχρι τις σύγχρονες εργασίες συντήρησης και τα πρόσφατα περιστατικά όπως η αποκόλληση του ¨Ever Given¨, η ιστορία των βυθοκόρων στο Κανάλι είναι συνυφασμένη με την ιστορία της ίδιας της διώρυγας. 

Πιο συγκεκριμένα, η αρχική εκσκαφή ξεκίνησε το 1859, βασιζόμενη αρχικά σε εργασία με φτυάρια και καλάθια. Ωστόσο, η αργή πρόοδος και η κατάργηση της καταναγκαστικής εργασίας το 1863 ανάγκασαν την Εταιρεία της Διώρυγας του Σουέζ να στραφεί σε μηχανικά μέσα. Έτσι, η Διώρυγα του Σουέζ υπήρξε ένα πεδίο δοκιμών για την ανάπτυξη της τεχνολογίας των βυθοκόρων, αφού κατά την κατασκευή της χρησιμοποιήθηκαν εκατοντάδες ειδικά κατασκευασμένοι, ατμοκίνητοι εκσκαφείς και βυθοκόροι. Το 1867, βυθοκόροι αναρρόφησης, που σχεδιάστηκαν από το Γάλλο μηχανικό Ανρί-Εμίλ Μπαζίν, χρησιμοποιήθηκαν στη Διώρυγα. Αυτή η τεχνολογία επέτρεψε την ταχύτερη και φθηνότερη εκβάθυνση, ειδικά σε σημεία με μαλακό χώμα. Η χρήση προηγμένων βυθοκόρων επιτάχυνε σημαντικά τις εργασίες, με τα 3/4 των 75 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων άμμου που αφαιρέθηκαν για την κύρια διώρυγα να εκσκάπτονται από μηχανήματα. 

Από τα εγκαίνια της το 1869, η Διώρυγα έχει βαθύνει πολλές φορές για να χωρέσει τα όλο και μεγαλύτερα σκάφη. Παράλληλα λοιπόν, με την πάροδο του χρόνου, η τεχνολογία των βυθοκόρων εξελίχθηκε και στις αρχές του 20^ου αιώνα εμφανίστηκαν οι βυθοκόροι αναρρόφησης με κόφτη που μπορούσαν να αντιμετωπίσουν σκληρότερα εδάφη. Μα και η ίδια η Διώρυγα αποτέλεσε κίνητρο για την ανάπτυξη νέου εξοπλισμού και έτσι η ανάγκη για διατήρηση του βάθους χωρίς να εμποδίζεται η ναυσιπλοΐα οδήγησε στην ευρύτερη χρήση των βυθοκόρων αναρρόφησης με χοάνη.

Στα νεότερα χρόνια, μετά την οκταετή περίοδο κλεισίματος της κατά τους αραβοϊσραηλινούς πολέμους (1967-1975), οι βυθοκόροι ήταν ζωτικής σημασίας για τον καθαρισμό και την εκβάθυνση της Διώρυγας, ώστε να μπορεί να υποδεχτεί ξανά τη ναυσιπλοΐα. 

Το 2014 ξεκίνησε το έργο της ¨Νέας Διώρυγας του Σουέζ¨, μια σημαντική επέκταση της που κατασκευάστηκε με τη βοήθεια σύγχρονων βυθοκόρων όπως εκείνοι με έγχυση νερού που ρευστοποιούν τα ιζήματα με πίδακες νερού, ενώ το 2021 έχουμε την περίπτωση της προσάραξης του γιγαντιαίου πλοίου ¨Ever Given¨ που έφερε ξανά τους βυθοκόρους στο προσκήνιο, αφού βυθοκόροι αναρρόφησης (Mashhour) κλήθηκαν για να απομακρύνουν την άμμο και τη λάσπη γύρω από την πλώρη και την πρύμνη του πλοίου, προκειμένου να το απελευθερώσουν, αποδεικνύοντας πόσο απαραίτητες παραμένουν οι βυθοκόροι για την ομαλή λειτουργία της Διώρυγας, ακόμα και σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης. 

Ας σημειωθεί τέλος, πως η Αρχή της Διώρυγας του Σουέζ διαθέτει επίσης μικρότερα σκάφη και εξοπλισμό που χρησιμοποιείται για την αποφόρτωση των βυθοκόρων και για ειδικούς καθαρισμούς. 

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

 

ΔΥΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΗ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟ

 

Ο εκ Καρδίτσας καλός φίλος Μένιος Καλυβιώτης συνέγραψε και εξέδωσε σε 100 αριθμημένα αντίτυπα εκτός εμπορίου ένα εξαιρετικό, όσο και ενδιαφέρον βιβλίο με τίτλο ¨Αίγυπτος : Η μουσική ζωή των Ελλήνων¨, μέσα από το οποίο αναδύεται η μουσική δράση των Αιγυπτιωτών από τις αρχές του 20^ου αιώνα ως το 1975, μία δράση πλούσια και σημαντική σε έναν ακόμη τομέα κοινωνικής έκφανσης στα πλαίσια του αιγυπτιακού γίγνεσθαι. Μ΄ ένα σπάνιο αρχειακό, βιβλιογραφικό και φωτογραφικό υλικό καταγράφει και παρουσιάζει αιγυπτιώτικα μουσικά καταστήματα, ελληνόφωνους δίσκους που ηχογραφήθηκαν στην Αίγυπτο, καθώς και παρτιτούρες που τυπώθηκαν εκεί. Κι όλα αυτά, συνοδευμένα από ένα εξαίρετο μουσικό cd με δώδεκα δυσεύρετες ελληνικές ηχογραφήσεις της Αιγύπτου των πρώτων δεκαετιών του 20^ου αιώνα από το πλουσιότατο αρχείο του συγγραφέα.

Ο εκ Καΐρου Αιγυπτιώτης αγαπητός εξάδελφος μου Ντάνης Δικαστόπουλος, μέσα από 137 έγχρωμες σελίδες μεγάλου σχήματος, παρουσιάζει μέσω σπάνιων ντοκουμέντων την ιστορική πορεία του ¨Au Salon Vert¨, μιας μεγάλης και σπουδαίας ελληνικής επιχείρησης στην Αίγυπτο. Ένα κατάστημα-κόσμημα της αιγυπτιώτικης επιχειρηματικότητας, που από το 1925 έως το 1956 ήταν ένα από τα πρώτα και μεγαλύτερα μαγαζιά της Νειλοχώρας και ίσως το καλύτερο στο είδος του σ΄ ολάκερη τη Μέση Ανατολή. Έτσι, ο συγγραφέας ξεδιπλώνει εύγλωττα και ρεαλιστικά, με πολλά φωτογραφικά στοιχεία, την πορεία του ¨Σαλόν Βερ¨ και της ιδιοκτήτριας οικογένειας Αθανασόγλου, ως ένα ακόμη σημαντικό ιστορικό αποτύπωμα του Αιγυπτιώτη Ελληνισμού που συνέβαλε τα μάλα και σ΄ αυτόν τον τομέα δραστηριότητας στη φιλόξενη Γη των Πυραμίδων.

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

 

ΟΙ ¨ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΙ¨ ΤΟΥ ΒΑΡΛΑΜΗ

ΕΚΤΙΘΕΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ

 

Ο γεννημένος το 1942 στη Βέροια ζωγράφος Μάκης Βαρλάμης, σπούδασε αρχιτεκτονική στην Αυστρία, ενώ ασχολήθηκε καλλιτεχνικά με τη ζωγραφική, τη γλυπτική και το design, όντας παράλληλα συγγραφέας και παιδαγωγός. Στην Αυστρία, όπου και πέθανε το 2016, είχε ιδρύσει το I.DE.A. Design Canter και το Μουσείο Τέχνης της χώρας.

Το συνολικό έργο του καλλιτέχνη ¨Αλέξανδρος 2000¨, που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1997 στην τότε Πολιτιστική Πρωτεύουσα Θεσσαλονίκη και από τότε ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο, περιλαμβάνει 1.700 έργα, αναδεικνύοντας τη συνολική ελληνική πολιτιστική επιρροή παγκοσμίως.

Από τις 13/12/2025 έως τις 19/1/2026 φιλοξενείται στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας η έκθεση του Βαρλάμη με τίτλο ¨Alexander the Great : Back to Egypt¨, σε διοργάνωση της Ελληνικής Πρεσβείας και της Βιβλιοθήκης και σε συντονισμό με το Πειραματικό Εργαστήρι Βεργίνας, το αυστριακό Art Museum Waldviertel, το Ελληνικό Ινστιτούτο Έρευνας Αλεξανδρινού Πολιτισμού και την Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδος. Η έκθεση περιλαμβάνει 41 πίνακες και 12 γλυπτά της συλλογής ¨Αλέξανδρος 2000¨ και όπως αναφέρει το Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, η Ελλάδα τιμά την ιστορική της σχέση με την Αίγυπτο, προβάλλοντας το διαχρονικό μήνυμα του ελληνισμού,  που δεν είναι άλλο από το τρίπτυχο πολιτισμός, δημιουργία, εξωστρέφεια. Ο δε Πρέσβης της Ελλάδος σημειώνει πως η έκθεση αυτή του Βαρλάμη έρχεται στην ωριμότερη στιγμή των σχέσεων μεταξύ Ελλάδος και Αιγύπτου, ενώ προστίθεται ως ένας ακόμη κρίκος στη μακρά αλυσίδα που συνδέει τους δύο λαούς.

Τέλος, από την πλευρά της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης καταγράφεται πως μια τέτοια πολιτιστική εκδήλωση αποκαλύπτει τις τεράστιες δυνατότητες που ανοίγει η Τέχνη σε όλα τα επίπεδα, δημιουργώντας μοναδικές σχέσεις ενδιαφέροντος και εμπιστοσύνης της Ελλάδος με την ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, όπου τα κοινά ιστορικά μνημεία και ο θαυμασμός για τον Μακεδόνα βασιλιά παραμένουν παρόντα μέχρι σήμερα.

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

 

Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΝΥΧΤΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΝΕΙΛΟΥ

 

          Ο Νείλος φιλοξενεί έναν κόσμο που επιπλέει ανάμεσα στο παρελθόν και το αύριο. Δεν είναι ένα απλό ποτάμι, αλλά δρόμος, σπίτι, τροφή, μνήμη και μοίρα. Είναι ο Νείλος των ανθρώπων που δεν έφυγαν ποτέ, είναι ο Νείλος που μετά τα μεσάνυχτα αλλάζει πρόσωπο και οι σκιές παίρνουν ανθρώπινη μορφή. Όταν οι τουρίστες κοιμούνται, οι μηχανές σωπαίνουν και τα φώτα της πόλης καθρεπτίζονται στα μαύρα νερά, οι αόρατοι άνθρωποι εμφανίζονται και αρχίζουν να ζουν μόνο και μόνο γιατί το ποτάμι δεν κοιμάται ποτέ…

          Είναι οι νυχτερινοί ψαράδες που μπαίνουν αθόρυβα στις βάρκες τους, χωρίς φωνές και μηχανές, με φακούς δεμένους στο κεφάλι για να εντοπίζουν εκείνα τα ψάρια που κινούνται μόνο στο σκοτάδι. Το σκοτάδι όμως κρύβει θανάσιμους κινδύνους, όπως ισχυρά ρεύματα, παράνομα δίχτυα, συγκρούσεις βαρκών, ξεχασμένα ναυάγια, αιφνιδιαστικούς ελέγχους των αρχών, ακόμη και κροκόδειλους στα νότια.

          Είναι οι νυχτερινοί μεταφορείς, ιδιαίτερα στο νότο, όπου η στεριά γίνεται άδεια και επικίνδυνη. Κι εκεί ο Νείλος μετατρέπεται στον βασικό δρόμο. Σάκοι με λαχανικά, ζώα δεμένα πρόχειρα στις πλώρες, καύσιμα, ξυλεία, τρόφιμα και άλλα εμπορεύματα που δεν διακινούνται τη μέρα, σ΄ ένα εμπόριο χωρίς σύνορα, ταυτότητες και αποδείξεις, χωρίς έγγραφα και διαδρομές στο χάρτη.

          Είναι οι πλωτές αγορές που σχηματίζονται όταν μέσα στη σιωπή της νύχτας βάρκες μικρές μαζεύονται στη μέση του ποταμού και ξεκινούν οι χωρίς χρήμα συναλλαγές, συναλλαγές δηλαδή βγαλμένες από τα βάθη των αιώνων. Ένα κοτόπουλο για ρύζι, ψάρια για καύσιμα και λαχανικά για μηχανικά ανταλλακτικά. Κι η εμπιστοσύνη να αντικαθιστά τα συμβόλαια.

          Είναι οι σκιώδεις φιγούρες που γι΄ αυτές ο Νείλος δεν αποτελεί ποτάμι ζωής, αλλά διαφυγής. Είναι οι άνθρωποι χωρίς τόπο, χωρίς χαρτιά, χωρίς ιστορία, που μετακινούνται μονάχα τη νύχτα και το πρωί εξαφανίζονται. Κάποιοι είναι λαθρέμποροι, κάποιοι εργάτες χωρίς άδεια, κάποιοι λαθρομετανάστες και κάποιοι απλά απόκληροι που εξαφανίστηκαν ηθελημένα ή αθέλητα από τον πρωινό κόσμο της στεριάς.

          Είναι οι νταχαμπίες, τα πλωτά σπίτια που το βράδυ τα φωτάκια τους λαμπιρίζουν σαν πυγολαμπίδες. Κατοικίες χωρίς θεμέλια, με νεροαυλές και με οικογένειες που ζουν μόνιμα στο ποτάμι. Μέσα στη σιωπή κοιμούνται τα παιδιά, μαγειρεύονται φτωχικά φαγητά, μπαλώνονται τα δίχτυα, αρματώνονται οι πετονιές. Εκεί η γέννα, εκεί η αρρώστια, εκεί ο θάνατος. Κι ο μεγαλύτερος φόβος, οι πλημμύρες. Σ΄ ένα μόνο βράδυ μπορεί να πνίξουν οικογένειες, να παρασύρουν σπίτια, να διαλύσουν ζωές. Μα αυτοί συνεχίζουν να ζουν εκεί γιατί δεν έχουν χρήματα, γιατί εκεί είναι οι μνήμες τους, γιατί εκεί ξέρουν να επιβιώνουν, γιατί απλά έτσι έμαθαν. Και για εκείνους που λένε το ¨χωριό¨, ¨νερό¨, και ζουν χωρίς σύνορα, ο Νείλος απαιτεί μονάχα κουράγιο.

          Ο Νείλος δεν είναι τουριστική ατραξιόν, μουσείο ή καρτ ποστάλ. Ο Νείλος δεν είναι ένα ποτάμι του παρελθόντος. Ο Νείλος δεν χρειάζεται φως και θεατές για να εργαστεί. Ο Νείλος τροφοδοτεί ζωές και ελπίδες σ΄ έναν αέναο νυχτερινό κύκλο που δεν σταματά ποτέ. Ο Νείλος θα αγκαλιάζει πάντοτε έναν σκοτεινό, αθόρυβο, μα ζωντανό κόσμο που αναπνέει μετά τα μεσάνυχτα…

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

 

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗ ΣΕ ¨ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΑΛΗΘΕΙΑ¨

 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ

 

Με ιδιαίτερη επιτυχία ολοκληρώθηκε στο Κάιρο, από την 1^η έως τις 4 Δεκεμβρίου 2025, η επιχειρηματική αποστολή ελληνικών επιχειρήσεων στην Αίγυπτο, σηματοδοτώντας ένα νέο, ουσιαστικό κεφάλαιο στις οικονομικές και εμπορικές σχέσεις Ελλάδας - Αιγύπτου. Η αποστολή αποτέλεσε μία από τις πιο στοχευμένες πρωτοβουλίες οικονομικής διπλωματίας των τελευταίων ετών και ανέδειξε τη δυναμική της ελληνικής επιχειρηματικότητας σε μία από τις σημαντικότερες αγορές της Ανατολικής Μεσογείου και της Βόρειας Αφρικής.

Επικεφαλής της αποστολής ήταν ο Υφυπουργός Εξωτερικών αρμόδιος για την Οικονομική Διπλωματία και την Εξωστρέφεια Χ. Θεοχάρης, ενώ η διοργάνωση πραγματοποιήθηκε με τη συνεργασία κορυφαίων θεσμικών φορέων της ελληνικής επιχειρηματικής κοινότητας, σε σύμπραξη με τις αρμόδιες αιγυπτιακές αρχές και τους επενδυτικούς οργανισμούς της χώρας.

Η επιλογή του Καΐρου ως προορισμού της αποστολής δεν ήταν τυχαία. Η Αίγυπτος εξελίσσεται τα τελευταία χρόνια σε κομβικό οικονομικό και γεωπολιτικό παίκτη της ευρύτερης περιοχής, με πληθυσμό που ξεπερνά τα 110 εκατομμύρια κατοίκους, μεγάλες ανάγκες σε υποδομές, ενέργεια και καταναλωτικά αγαθά, αλλά και έντονη επενδυτική δραστηριότητα.

Το αιγυπτιακό κράτος υλοποιεί εκτεταμένο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων, με στόχο την προσέλκυση ξένων επενδύσεων, τη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος και την ενίσχυση των εξαγωγών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα αναδεικνύεται σε φυσικό και αξιόπιστο εταίρο, όχι μόνο λόγω γεωγραφικής εγγύτητας, αλλά και λόγω των ισχυρών ιστορικών, πολιτικών και ενεργειακών δεσμών των δύο χωρών.

Στην επιχειρηματική αποστολή συμμετείχαν  19 ελληνικές επιχειρήσεις, προερχόμενες από ένα ευρύ φάσμα δυναμικών κλάδων της οικονομίας και συγκεκριμένα οι : AGROVIM S.A, ALMI S.A, ALTUS LSA, ATTIKI BEE CULTURING CO. ALEXANDROS PITTAS S.A, BAHAS, GRAMATIDIS & PARTNERS LAW FIRM, DP PUMPS MANUFACTURERS S.A., E.&A. POTAMIANOU INC, ELVALHALCOR S.A., EMICERT S.A., GENNESIS EUROPE S.A., GEOSYSTEMS HELLAS S.A., HELLENIC FINE OILS S.A., ILT LOGISTICS S.A, LETTO - A. KOIOS BROS, MEGA DISPOSABLES S.A, POBUCA, SIGNIFICA, SOFMEDICA, TITAN CEMENT EGYPT

Η σύνθεση αυτή αντικατοπτρίζει με σαφήνεια την πολυκλαδική δυναμική της ελληνικής οικονομίας και τη διάθεση για στοχευμένη διείσδυση σε τομείς όπου η αιγυπτιακή αγορά εμφανίζει αυξημένη ζήτηση και σημαντικές προοπτικές ανάπτυξης.

Κεντρικό γεγονός της αποστολής αποτέλεσε το ελληνο-αιγυπτιακό επιχειρηματικό και επενδυτικό φόρουμ, στο οποίο συμμετείχαν κυβερνητικοί εκπρόσωποι, στελέχη επενδυτικών οργανισμών και επιχειρηματίες από τις δύο χώρες. Στο φόρουμ αναδείχθηκαν οι στρατηγικοί τομείς συνεργασίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην ενέργεια, τις υποδομές, το εμπόριο, τη ναυτιλία, την τεχνολογία και τη διασύνδεση των παραγωγικών αλυσίδων.

Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε μεγάλος αριθμός διμερών επιχειρηματικών συναντήσεων, κατά τις οποίες οι ελληνικές εταιρείες ήρθαν σε απευθείας επαφή με αιγυπτιακές επιχειρήσεις, εισαγωγείς, διανομείς και επενδυτικούς φορείς. Οι επαφές αυτές υπήρξαν ουσιαστικές, με ανταλλαγή συγκεκριμένων επιχειρηματικών προτάσεων, διερεύνηση εξαγωγικών συμφωνιών, αλλά και συζητήσεις για τη δημιουργία κοινών επενδυτικών σχημάτων.

Ιδιαίτερη σημασία είχαν και οι συναντήσεις με αιγυπτιακούς κρατικούς και επενδυτικούς φορείς, οι οποίοι παρουσίασαν αναλυτικά το θεσμικό, φορολογικό και επενδυτικό πλαίσιο της χώρας, η δε εικόνα που αποκομίστηκε ήταν ότι η Αίγυπτος επιδιώκει με σαφή στρατηγική τη μετατροπή της σε περιφερειακό κόμβο εμπορίου, παραγωγής και logistics, με έντονο ενδιαφέρον για ευρωπαϊκές συνεργασίες.

Η επιχειρηματική αποστολή στο Κάιρο επιβεβαίωσε στην πράξη ότι η εξωστρέφεια αποτελεί βασικό μοχλό ανάπτυξης για την ελληνική οικονομία. Σε ένα διεθνές περιβάλλον έντονου ανταγωνισμού και γεωοικονομικών ανακατατάξεων, η παρουσία της Ελλάδας σε αγορές υψηλής δυναμικής, όπως η αιγυπτιακή, αποκτά στρατηγική σημασία. Ταυτόχρονα, η Ελλάδα αναδεικνύεται ως πύλη εισόδου της Αιγύπτου προς την ευρωπαϊκή αγορά, γεγονός που ενισχύει τη διμερή ροή επενδύσεων και δημιουργεί συνθήκες αμοιβαίου οφέλους.

Συμπερασματικά, το συνολικό αποτύπωμα της αποστολής καταδεικνύει ότι οι ελληνο-αιγυπτιακές σχέσεις περνούν πλέον από το επίπεδο των καλών προθέσεων στο επίπεδο των συγκεκριμένων οικονομικών συνεργασιών με μακροπρόθεσμη προοπτική. Η ενέργεια, οι υποδομές, η ναυτιλία, η τεχνολογία και η αγροδιατροφή συνθέτουν τον πυρήνα αυτής της νέας αναπτυξιακής σύμπραξης.

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

 

ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ ΣΕΛΗΝΗ

Η ΠΤΟΛΕΜΑΙΑ ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΤΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ

 

          Η συντριπτική πλειοψηφία νομίζει πως η Κλεοπάτρα Ζ΄ ήταν η τελευταία της Πτολεμαϊκής Δυναστείας. Δεν είναι όμως έτσι, διότι εκτός από το γιο της Καισαρίων με τον Ιούλιο Καίσαρα που δολοφονήθηκε, είχε άλλα τρία παιδιά με τον Μάρκο Αντώνιο : Τον Πτολεμαίο Φιλάδελφο και τα δίδυμα Πτολεμαίο ΙΕ΄ και Κλεοπάτρα Σελήνη (40 π.Χ.), από τα οποία τα δύο πρώτα χάνονται από την ιστορία πιθανώς δολοφονημένα, ενώ η κόρη – που απ΄ τον Αντώνιο είχε ανακηρυχθεί Βασίλισσα της Κυρηναϊκής – συνέχισε την πορεία της στον ιστορικό χρόνο.

          Συγκεκριμένα, μετά το θάνατο των γονιών της μεταφέρθηκε από τον Οκταβιανό στη Ρώμη και μετά τη διαπόμπευση στο θρίαμβο του, κατέληξε στην οικία της Οκταβίας, αδελφής του αυτοκράτορα και πρώην συζύγου του Αντωνίου, όπου και ανατράφηκε με όλες τις ρωμαϊκές αρχές, ως το γάμο της με τον Αφρικανό Βασιλέα Ιόβα Β΄. Ως γαμήλιο δε δώρο, ονομάστηκε Βασίλισσα της Νουμιδίας και κατόπιν το ζεύγος εγκαταστάθηκε στην Αφρική, όπου βασίλεψε στη Μαυριτανία (τότε Δυτική Αλγερία - Βόρειο Μαρόκο).

          Απέκτησαν ένα γιο, τον Πτολεμαίο της Μαυριτανίας, ενώ ισχυροποίησαν το βασίλειο τους που απέκτησε μεγάλη οικονομική ευμάρεια, κυρίως από το εμπόριο πορφυρών υφασμάτων. Δυστυχώς, η Κλεοπάτρα Σελήνη απεβίωσε από φυσιολογικά αίτια μόλις στα 35 της χρόνια το 5 μ.Χ., για να ενταφιαστεί στο λεγόμενο σήμερα Μαυσωλείο της Μαυριτανίας.

          Για την ιστορία, ας καταγραφεί πως ο γιος της Πτολεμαίος της Μαυριτανίας απέκτησε μία κόρη, τη Δρουσίλλα της Μαυριτανίας τη Νεότερη, εκείνη ένα γιο, τον Γάιο Ιούλιο Αλέξιο πρίγκιπα της Εμέσης (Συρίας). Δυστυχώς, έπειτα από αυτόν οι επόμενες γενιές δεν καταγράφηκαν με ακρίβεια ως προς τη γενεαλογία τους. Απόγονος του πάντως ήταν ο αρχιερέας Ιούλιος Βασιανός και πιθανότατα η περίφημη Ζηνοβία, Βασίλισσα της Παλμύρας, εκπάγλου καλλονής και ανωτέρας μορφώσεως, γενικά ένα πλάσμα εξαιρετικά χαρισματικό, η οποία κατά την 5χρονη βασιλεία της (267-272 μ.Χ.) κατόρθωσε να μετατρέψει την υποτελή στη Ρώμη πολιτεία της σε ανεξάρτητο βασίλειο, ισχυριζόμενη πάντοτε πως έλκυε την καταγωγή της από τους Πτολεμαίους και την περίφημη Κλεοπάτρα. Τελικά, παρά την ήττα της από τους Ρωμαίους ο Αυρηλιανός λόγω της εκθαμβωτικής ομορφιάς της, της χάρισε τη ζωή και η Πτολεμαία Βασίλισσα της Ερήμου έζησε το υπόλοιπο του βίου της στη Ρώμη μέσα σε ανέσεις και πολυτέλεια.

          Θα είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν οι Έλληνες ιστορικοί ταγοί, αντί να προτάσσουν συνεχώς τους εμφυλίους σπαραγμούς της ελληνικής ιστορίας, να ενσκήψουν στη γενεαλογία της Κλεοπάτρας Σελήνης και χωρίς φόβους και πάθη να αναδείξουν την Πτολεμαϊκή Βασιλική Γραμμή Αίματος ως τις μέρες μας…

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

ΚΥΡΙΑΖΗΣ ΧΑΡΑΤΣΑΡΗΣ

Ο ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΗΣ ΘΕΑΤΡΑΝΘΡΩΠΟΣ

ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

 

Ο Κυριαζής (Ζήζος) Χαρατσάρης γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια το 1912 από εύπορη οικογένεια, με τον πατέρα του να διατηρεί επιπλοποιείο.

Στα 1920 εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη και την περίοδο 1923-1928, παράλληλα με το σχολείο, κάνει μαθήματα βιολιού και θεωρίας στο Ωδείο Θεσσαλονίκης. Το 1930 τελειώνει το γυμνάσιο και το 1932 κατατάσσεται εθελοντικά στο στρατό, έχοντας όμως χρόνο να φοιτά και στο Μακεδονικό Ωδείο. Το 1935 αποκτά το πτυχίο Ωδικής του Υπουργείου Παιδείας και προσλαμβάνεται ως δάσκαλος μουσικής στη Σχολή Κωνσταντινίδη. Τα καλοκαίρια ως το 1937 πηγαίνει στις κατασκηνώσεις της ΧΑΝΘ στον Άγιο Ιωάννη Πηλίου όπου διδάσκει μουσική, ενώ στρέφεται και προς τη θεατρική σκηνοθεσία ερασιτεχνικών παραστάσεων.

Προσληφθείς στο Κολλέγιο Αθηνών, εγκαθίσταται στην Αθήνα, δίνει εξετάσεις στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και συνδέεται στενά με τον Κάρολο Κουν, συνεργαζόμενος μαζί του. Το 1943 επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη και ιδρύει την Καλλιτεχνική Εταιρία με σκοπό την ανάπτυξη και προώθηση της ελληνικής τέχνης. Σκηνοθετεί, συνθέτει και μεταφράζει στις παραστάσεις που ανεβάζονται, το 1944 πηγαίνει εκ νέου στην Αθήνα συνεχίζοντας την καλλιτεχνική του δράση, στα 1947-1949 υπηρετεί ξανά στο στρατό και κατόπιν μένει στη Θεσσαλονίκη ως το 1952 που μεταναστεύει στη Βραζιλία ασχολούμενος με τη διακοσμητική και την καλλιτεχνία, ανεβάζοντας κι εκεί αρκετά έργα.

Για οικογενειακούς λόγους γυρίζει το 1956 στην Ελλάδα, όπου τον βρίσκουμε να διδάσκει υποκριτική στη Σχολή Σταυράκου και η επιτυχημένη σκηνοθετική του πορεία τον οδηγεί στην ανάληψη το 1958 της καλλιτεχνικής διεύθυνσης του Φοιτητικού Θεάτρου Θεσσαλονίκης. Όπως αναφέρει στη εξαιρετική σχετική διατριβή του ο Αν. Αγγελόπουλος ¨ο Κυριαζής Χαρατσάρης για πρώτη ίσως φορά βλέπει τον κόπο του να αμείβεται και τις φιλοδοξίες του να αποκτούν συγκεκριμένη στόχευση, αν όχι να πραγματώνονται¨. Ας σημειωθεί δε, πως με τον ίδιο πρωτεργάτη, το 1958 είναι και η χρονιά που ξεκινά τη δράση της η Δραματική Σχολή του Φοιτητικού Θεάτρου Θεσσαλονίκης, η οποία θα διαρκέσει για σχεδόν μια δεκαετία. Αργότερα, λόγω μια συγκρουσιακής σχέσης με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδας που είχε ιδρυθεί το 1961, πρωτοστατεί το 1963 στην ίδρυση της Θεατρικής Λέσχης Θεσσαλονίκης, ενώ συνδέεται καλλιτεχνικά και με το Ελεύθερο Θέατρο της πόλης ως μεταφραστής, σκηνογράφος και σκηνοθέτης, έως το 1967 που καλείται τελικά να σκηνοθετήσει στο ΚΘΒΕ.

Ο Κυριαζής Χαρατσάρης, ο επικαλούμενος ¨Αλεξανδρινός της Θεσσαλονίκης¨ πέθανε το 1971, αναγνωριζόμενος ως μία από τις σημαντικές μορφές που διαμόρφωσαν το θεατρικό τοπίο της πόλης, συμβάλλοντας στην πνευματική και θεατρική ανάπτυξη τόσο των τοπικών δομών, όσο και του ανθρώπινου καλλιτεχνικού δυναμικού της.

 

                                                                                                              Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ 

 

ΤΑ ΠΛΕΟΝΤΑ ¨ΑΣΤΕΡΙΑ¨ ΤΟΥ ΣΟΥΕΖ

Το πλοίο ¨Star of Suez¨ ήταν ένα εμπορικό ατμόπλοιο 5.000 τόνων, το οποίο είχε ναυπηγηθεί στη Γλασκώβη το 1926 ως ¨British Marthara¨ για την Maclay & McIntyre. Το 1938 πουλήθηκε στην αιγυπτιακή εταιρία Alexandria Navigation Co Ltd (Red Rose Line), οπότε και μετονομάστηκε.

Με πλήρωμα 42 ατόμων, μεταφέροντας 6.000 τόνους πολεμικού υλικού (εκρηκτικά, χαρτί και ανταλλακτικά) και ρότα από τη Νέα Υόρκη στο Σουέζ, το 1942 βυθίστηκε από το γερμανικό υποβρύχιο U-159 100 μίλια νοτίως των Βράχων του Αγίου Παύλου, με απώλεια δύο αντρών.

Να σημειωθεί η ύπαρξη του ιαπωνικού συνονόματου 4.500 τόνων ¨Suez Maru¨ (1919-1943) και του ελληνικού εμπορικού 2.500 τόνων SS ¨Suez¨ (πρώην Ανδρέα Τσαβλίρη) που στα 1957 έκανε τη γραμμή Πειραιάς-Αλεξάνδρεια.

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

 

ΑΔΕΛΦΟΙ ΚΛΩΝΑΡΙΔΗ

Μ΄ ΕΝΑ ΠΟΤΗΡΙ ΜΠΥΡΑΣ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

 

Ο Ερρίκος Κλωναρίδης, γιος του Κλωνάρη και της Ελισσάβετ, είχε γεννηθεί στην Κωνσταντινούπολη το 1860 και κατόπιν εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια, όπου με τον αδελφό του Μιλτιάδη ανέπτυξαν σημαντικές επιχειρηματικές δραστηριότητες. Σ΄ αυτούς οφείλεται η αναγέννηση της ζυθοποιίας στην Αίγυπτο, όταν το 1897 ίδρυσαν στην Αλεξάνδρεια το πρώτο εργοστάσιο ζύθου υπό την επωνυμία ¨Crown Brevery¨, ενώ το 1899 ο Μιλτιάδης δημιούργησε στην αιγυπτιακή πρωτεύουσα το δεύτερο εργοστάσιο, το ¨Crown Brevery of Cairo¨, το οποίο και διατήρησε ως το 1902 όταν και το πούλησε σε ξένους κεφαλαιούχους.

Λίγο μετά επαναπατρίστηκαν και στην Αθήνα πλέον και συγκεκριμένα στα Πατήσια δημιούργησαν το 1903 με κόστος 500.000 δρχ. το ¨Εργοστάσιο Ζυθοποιίας Μ.Ε. Κλωναρίδη¨, με Γερμανούς μηχανικούς και τεχνίτες, ανταγωνιζόμενοι την οικογένεια Καρόλου Φιξ, η οποία μετά από τρεις δεκαετίες τελικά επικράτησε, εξαγοράζοντας το εργοστάσιο τους. Αυτό καταλάμβανε ένα ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο, δίνοντας το όνομα του στην περιοχή, το οποίο διατηρείτε σήμερα στην ομώνυμη στάση των λεωφορείων.

Την ίδια εποχή λειτούργησε και το Παγοποιείο τους, η αυξανόμενη παραγωγή του οποίου επέτρεψε στα δύο αδέλφια να παρέχουν δωρεάν πάγο στο Βρεφοκομείο Αθηνών και το Δημοτικό Νοσοκομείο.

Το εργοστάσιο, που παρήγαγε 32.000 λίτρα μπύρας ημερησίως, διέθετε ζεστό νερό για να πλένονται φιάλες και βαρέλια, παγωμένο νερό για τις ατμομηχανές, ενώ στα 1905 πλάι του δημιουργήθηκε ένα πρωτοποριακό πάρκο-μπυραρία, με ορχήστρα και φωτισμό από 2.000 λαμπτήρες

Οι Κλωναρίδηδες κατείχαν και ιδιόκτητες αποθήκες σε Αθήνα και Πειραιά, καταστήματα που πουλούσαν τη μπύρα τους, ενώ προμήθευαν και τη Βασιλική Αυλή.

Παράλληλα, δίπλα στο εργοστάσιο, κι ανάμεσα στις επαύλεις και τα περιβόλια, την περίοδο 1901-1903 οικοδομήθηκε η περίφημη Βίλλα Κλωναρίδη, στην οποία γεννήθηκαν τα επτά παιδιά που απέκτησε ο Ερρίκος με την Ιουλία Ρουτζιέρο και συγκεκριμένα τον Ερρίκο, τον Ανδρέα, τον Κλέωνα, τον Βύρωνα, το Γεώργιο, την Ασπασία και τη Μέρσα.

Μετά την κατάρρευση και της Εταιρίας Φιξ το 1982, τα περιουσιακά της στοιχεία περιήλθαν στην Εθνική Τράπεζα, συμπεριλαμβανομένων των ερειπωμένων πλέον εργοστασίου και βίλλας Κλωναρίδη, τα οποία τελικά κατέληξαν το 1993 στην κατοχή του Δήμου Αθηναίων και έτσι το 2002 το εργοστάσιο κατεδαφίστηκε για να δημιουργηθεί χώρος πρασίνου, ενώ η βίλλα παραμένει έως σήμερα ένα κουφάρι αναμνήσεων από το ένδοξο παρελθόν της αιγυπτιώτικης αυτής οικογένειας.

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

 

ΕΙΔΑΜΕ ΤΗΝ ¨ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ¨ ΣΤΟ ΠΑΛΛΑΣ

 

Όπως έχουμε γράψει επανειλημμένως, είναι εξαιρετικά θετικό να ασχολείται ο καλλιτεχνικός κόσμος με τον Αιγυπτιώτη Ελληνισμό.

Η αρχή έγινε με το ¨Αντίο Αλεξάνδρεια¨, έργο βασισμένο στο ομώνυμο βιβλίο της Αιγυπτιώτισσας Δάφνης Αλεξάνδρου, που ανέβηκε στη σκηνή της Λεοντείου Νέας Σμύρνης στις 28/4/2001 από μαθητές του Πειραματικού Λυκείου Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης.

25 χρόνια μετά, υλοποιώντας ένα όνειρο του, ο Φωκάς Ευαγγελινός ανέβασε την παράσταση ¨Αλεξάνδρεια¨ στο θέατρο Παλλάς, που έκανε πρεμιέρα στις 14/11/2025 μ΄ ένα καστ 25 ηθοποιών.

Όπως καταγράφηκε στον Τύπο, το πρωτότυπο κείμενο της Ζέτης Φίτσιου σκοπό είχε να ταξιδέψει τους θεατές στην Αλεξάνδρεια αναβιώνοντας τη μαγεία της εποχής, μέσα από μια ερωτική ιστορία που εκτυλίσσεται στην Πόλη του Αλέξανδρου της δεκαετίας του ΄30, μέσα σε ένα χρονικό πλαίσιο πολιτικών αναταραχών.

Με ερωτήσεις μας σε κάποιους ελλαδίτες στο τέλος της παράστασης φαίνεται πως ο σκοπός αυτός επετεύχθη. Έτσι, η γνώμη μας απευθύνεται κυρίως στους Αιγυπτιώτες που τους προτρέπουμε να το δουν για να στηρίξουν έτσι μια μη αιγυπτιώτικη προσπάθεια που σίγουρα μόνο καλό θα κάνει στη διάδοση του Αιγυπτιωτισμού.

Κατά τα άλλα, το έργο είναι επίπεδο, ρηχό θα λέγαμε, χωρίς το διηγηματικό βάθος κάποιου ικανού λογοτέχνη που είτε θα είχε ζήσει στην Αίγυπτο των Ελλήνων, είτε θα είχε εντρυφήσει στην αιγυπτιώτικη ιστορία, είτε θα είχε σεβαστούς συμβούλους για κάτι τέτοιο. Μη έχοντας αυτές τις προϋποθέσεις, το αποτέλεσμα μοιάζει πιο πολύ μ΄ ένα ντοκυμαντέρ με απλή καταγραφή τοπωνυμίων, στιγμών αιγυπτιώτικης δράσης και αιγυπτιακής πορείας σε μια βρετανοκρατούμενη εποχή. Το σκηνικό ¨περίεργο¨ μ΄ ένα πεσμένο αρχαίο άγαλμα πιθανώς της ίδιας της Αλεξάνδρειας και με ένα background με φωτογραφίες που δυστυχώς δεν τραβήχτηκαν επί τόπου και μόνο την Αλεξάνδρεια δεν θύμιζαν, αφού η κύρια από αυτές έδειχνε το τζαμί και καμία τους την Κορνίς, το αιώνιο σύμβολο της πόλης. Και φυσικά πάλι Καβάφης, πάλι βάρβαροι, πάλι αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που χάνεις, πάλι το δίπολο πλούσιων-φτωχών, πάλι ανεκπλήρωτος έρωτας… Παραβλέποντας λαθάκια στην αιγυπτιώτικη κοσμοπολίτικη έκφραση της αλεξανδρινής καθημερινότητας, τονίζουμε την εξαίρετη μουσική της Ευανθίας Ρεμπούτσικα και τους στίχους του Αιγυπτιώτη Άρη Δαβαράκη, καθώς και το παίξιμο των δύο πρωταγωνιστριών Άννας Μάσχα και Εριέττας Μανούρη.

Γενικότερα οι συντελεστές ήταν οι εξής : Σύλληψη-σκηνοθεσία Φωκάς Ευαγγελινός, κείμενο Ζέτη Φίτσιου, μουσική Ευανθία Ρεμπούτσικα, στίχοι Άρης Δαβαράκης, σκηνικά Μανόλης Παντελιδάκης, κουστούμια Ιωάννα Τσάμη, ηθοποιοί Άννα Μάσχα, Εριέττα Μανούρη, Ιωάννης Παπαζήσης, Αλκιβιάδης Μαγγόνας,  Χριστίνα Αλεξανιάν, Ελένη Καρακάση, Αλίνα Κοτσοβούλου, Δημήτρης Δεγαΐτης, Φωτεινή Παπαθεοδώρου, Λήδα Ματσάγγου, Γιώργος Ψυχογυιός, Γιάννης Στόλλας, Γιάννης Μάνιος, Αλέξανδρος Σιάτρας, Δημήτρης Μαχαίρας, Χρίστος Νικολάου, Δανάη Πολίτη, Ειρήνη Βαλατσού, Άννα Λεμπεντένκο, Παναγιώτης Παντέρας, Μάγια Βασιλάκη, Νίκος Φραντζέσκος, Βασιλική Σουρρή, Ηλιάνα Ιωαννίδου.

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ

 

 

ANDRE RYDER

Ο ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΗΣ ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΤΟΥ ΑΙΓΥΠΤΙΑΚΟΥ ΣΙΝΕΜΑ

 

Ο Ανδρέας Αναγνώστης γεννήθηκε το 1908 στην Αλεξάνδρεια. Τις πρώτες επαφές του με τη μουσική τις έκανε στην Ελληνική Φιλαρμονική της πόλης, όπου διδάχτηκε κορνέτα από τον καθηγητή Μπαβέα.

Παίζοντας επίσης πιάνο, συνέθεσε τη μουσική σε 100 περίπου αιγυπτιακές ταινίες και 6 ελληνικές, μεταξύ των οποίων ¨Κυριακάτικο ξύπνημα¨, ¨Σάντα Τσικίτα¨, ¨Ένα βότσαλο στη λίμνη¨, ¨Δνις ετών 39¨, ¨ Mawad gharam¨, ¨ Agla mn hayaty¨, ¨ Moaskar el banat¨, ¨Nora¨, ¨Abouab el lel¨, κ.ά. Είχε επίσης διασκευάσει τον Αιγυπτιακό Ύμνο, ενώ είχε τιμηθεί με το Παράσημο της Δημοκρατίας από τον Πρόεδρο Νάσσερ.

Πήρε μέρος σε πολλά διεθνή φεστιβάλ με συνθέσεις του, όπως το 1969 στην Βαρκελώνη και στην Ολυμπιάδα Τραγουδιού στην Αθήνα με το τραγούδι ¨Αλ Τεφάκ¨ ερμηνευμένο από τη Σερίφα Φάντελ, το 1970 στο Τόκιο, κ.ά..

Ο Andre Ryder σκοτώθηκε σε μία φιλονικία στο Μπουένος Άιρες κατά τη διάρκεια μιας περιοδείας του το 1971.

Το 2008 ανακηρύχθηκε ως ο καλύτερος συνθέτης του αιώνα σε εκδήλωση που έλαβε χώρα στη νέα Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας.

 

Πηγές : ¨Ταχυδρόμος¨, Αλεξάνδρεια 4/3/1965, 7/6/1969, 12/7/1969 – movingimagesource.us (21/9/2019) – en.wikipedia.org (21/9/2019) – Νίκος Νικηταρίδης ¨Λησμονημένοι Έλληνες¨, εκδ. Αγγελάκη, Αθήνα 2020

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ