ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΕΣ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΤΟΥ ΝΕΙΛΟΥ

          Η έκδοση και κυκλοφορία άνω των 3.000 βιβλίων και 400 εντύπων κάθε είδους στη διάρκεια ενός αιώνα (1862-1962) φανερώνει την εκτεταμένη πνευματική ανάπτυξη της ελληνικής παροικίας στην Αίγυπτο στο σύνολο της, μια ανάπτυξη που αποτελεί τίτλο τιμής για τους ξενιτεμένους Έλληνες εν γένει και λόγο υπερηφάνειας για τους Αιγυπτιώτες ειδικότερα.

          Η αιγυπτιώτικη πνευματική παραγωγή έχει φυσικά στην κορυφή της τον παγκόσμιο Αλεξανδρινό ποιητή Κωνσταντίνο Καβάφη, με το έργο του να χαρακτηρίζεται ως ένα από τα πιο πρωτότυπα, αν όχι το πιο πρωτότυπο, που έχει να επιδείξει η ελληνική λογοτεχνία, με μια τεράστια επίδραση στην ποίηση έως σήμερα, τόσο στους ντόπιους, όσο και στους ξένους κύκλους, οπουδήποτε κι αν αυτή εκδηλώνεται. Ο Καβάφης ανέπτυξε μια ιδιαίτερα αναγνωρίσιμη ποιητική φωνή, συνδυάζοντας ιστορικά, φιλοσοφικά και ερωτικά θέματα, με το έργο του να χαρακτηρίζεται από λιτό ύφος, λεπτή ειρωνεία και βαθιά ψυχολογική διείσδυση, αξιοποιώντας συχνά πρόσωπα και γεγονότα της ελληνιστικής και βυζαντινής ιστορίας για να εκφράσει τα ποικίλα ζητήματα που απασχολούσαν τον ίδιο, μα και την εποχή του, ζητήματα τελικώς τόσο διαχρονικά, αφού συνεχίζουν να είναι τόσο επίκαιρα και στο σήμερα.

          Σε μια δεύτερη βαθμίδα, αλλά και πάλι επί μίας ψηλής κορυφής του Ελληνικού Παρνασσού, βρίσκεται ο Στρατής Τσίρκας, γνωστός κυρίως για την τριλογία ¨Ακυβέρνητες Πολιτείες¨, ένα από τα σημαντικότερα έργα της νεοελληνικής πεζογραφίας, όπου μέσα από σύνθετες αφηγήσεις και έντονο πολιτικό προβληματισμό εξερευνά τις ιδεολογικές συγκρούσεις, τις ανθρώπινες σχέσεις και τα διλήμματα της εκρηκτικής ιστορικής περιόδου του Β΄π.π.

          Από κοντά ακολουθεί ο εξαιρετικός πεζογράφος Νίκος Νικολαΐδης ο Κύπριος, ένας ρεαλιστής με λυρική διάθεση, βαθιά ανθρώπινος, σπάνιος στυλίστας και μ΄ έναν κοινωνικό προβληματισμό που αποτυπώνει τόσο προσωπικές εμπειρίες, όσο και συλλογικές αγωνίες του κυπριακού ελληνισμού, πλήθος μελών του οποίου είχε μεταναστεύσει στην Αίγυπτο.

          Κολυμπώντας πλατύτερα στη λίμνη της αιγυπτιώτικης πνευματικής παραγωγής συναντάμε μορφές όπως οι εξής :

          Ο Τάσος Νερούτσος Μπέης που με τα έργα του έριξε ένα ιδιαίτερο φως στον κλάδο της αιγυπτιολογίας. Ο Γεώργιος Πεντάκης, ο πρώτος γνωστός μεταφραστής του Κορανίου με τις δύο αρχικές εκδόσεις να γίνονται στην Αλεξάνδρεια. Ο ιατρός Διονύσιος Οικονομόπουλος και ο Φερδινάνδος Όδδης που ασχολήθηκαν με την αρχαία και νέα Αλεξάνδρεια. Ο Χριστόφορος Νομικός, ο οποίος θεωρείται ο μοναδικός Έλληνας ιστορικός που ασχολήθηκε αποκλειστικά με την ιστορία και τον πολιτισμό των Αράβων, συνδυάζοντας την ιστορική έρευνα με μια εξαιρετικά αφηγηματική και ευχάριστη γραφή. Ο κατόπιν ακαδημαϊκός Γρηγόριος Παπαμιχαήλ με σημαντικές και εμβριθείς πραγματείες με θρησκευτική θεματολογία. Ο Γεώργιος Αρβανιτάκης με έργα ποικίλου περιεχομένου. Ο Δημήτριος Μοσχονάς που ασχολήθηκε με τα ιερογλυφικά. Ο Γεράσιμος Μαζαράκης με τις ιστορικές του μονογραφίες και την ιστορία της ορθοδοξίας στην Αίγυπτο. Ο καθηγητής Ευγένιος Μιχαηλίδης, αυθεντία στην αραβική φιλολογία, που παράλληλα συνέταξε την αιγυπτιώτικη βιβλιογραφία. Ο Θεόδωρος Μοσχονάς με ενδιαφέρουσες μονογραφίες και την σε τρεις τόμους καταλογράφηση της Πατριαρχικής Βιβλιοθήκης. Ο σοφός μελετητής Γεώργιος Σκληρός, πρωτοπόρος σοσιαλιστής που αποτύπωσε ρεαλιστικά στα έργα του την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής του. Ο γνωστότατος εκπαιδευτικός Ευάγγελος Παπανούτσος, συντάκτης έργων με θέματα φιλοσοφικά και αισθητικής. Ο μικροβιολόγος Μίλτων Κρενδιρόπουλος που ασχολήθηκε με εκλαϊκευμένα επιστημονικά θέματα. Η ακαδημαϊκός ιατρός Αγγελική Παναγιωτάτου, που διατηρούσε δικό της φιλολογικό σαλόνι και συνέγραψε διάφορα σημαντικά επιστημονικά, μα και άλλων θεμάτων έργα. Η Ελένη Γουσίου, η πρώτη Αιγυπτιώτισσα που καταπιάστηκε με την ποίηση στη Νειλοχώρα και θεωρείται η πρόδρομος των Ελληνίδων διανοουμένων σ΄ αυτή. Ο Αλέξανδρος Κάσδαγλής σε θέματα και μεταφράσεις αρχαίας ελληνικής και λατινικής φιλολογίας…

          Η αιγυπτιώτικη λογοτεχνία έχει να παρουσιάσει επίσης σημαντικούς στρατιώτες της, όπως :

          Ο Παύλος Γνευτός με λυρικά μυστικοπαθή ποιήματα και αξιόλογη μεταφραστική εργασία. Ο Κ.Ν. Κωνσταντινίδης, Αλεξανδρινός λογοτεχνικός παράγοντας και ποιητής με διάχυτη τη λυρική διάθεση διανθισμένη με μελωδικούς τόνους, συνέγραψε επίσης θεατρικά έργα, ενώ τιμήθηκε και από την Ακαδημία Αθηνών. Ο Πέτρος Μάγνης με φυσιολατρικά και ερωτικά ποιήματα. Ο γυμναστής Γλαύκος Αλιθέρσης με εξαιρετικές ποιητικές συνθέσεις που κάποιες φορές αγγίζουν τον σουρεαλισμό. Οι Νίκος Σαντορινιός και Πέτρος Αλήτης, ποιητές που χάθηκαν πρόωρα, αλλά άνθισαν αμέσως. Ο λυκειάρχης Ιωάννης Γκίκας με διηγήματα και μυθιστορήματα που εκτιμήθηκαν πολύ στον καιρό τους. Ο Γιώργος Βρισιμιτζάκης που έγραψε ελληνικούς και γαλλικούς στίχους, και λυρικές πρόζες με φιλοσοφική διάθεση, ενώ ως κριτικός ήταν ο πρώτος που ασχολήθηκε σοβαρά με το καβαφικό έργο. Οι Απόστολος Λεοντής, Κώστας Τσαγκαράδας, Γιώργος Κιτρόπουλος, Γιάγκος Πιερίδης, Λουκία Μάρβα, Ευάγγελος Κολέτσος, Μαρία Ρουσσιά και Δέσποινα Σεβαστοπούλου που έγραψαν διηγήματα και μυθιστορήματα, για να προσθέσουμε τέλος και κάποια άλλα αξιομνημόνευτα αιγυπτιώτικα λογοτεχνικά ονόματα σαν τους : Εύφη Λαγοπούλου-Αποστολίδου, Πόλυς Μοδινός, Παναγιώτης Βρισιμιτζάκης, Πήλιος Ζάγρας, Γ. Φιλίππου, Μανώλης Γιαλουράκης, Ελένη Βοΐσκου, Ντίνος Κουτσούμης, Ευγενία Παλαιολόγου-Πετρώνδα, Αλίκη Νικολαΐδου, Περγιαλινός και τόσοι άλλοι… Ας καταγραφούν δε και τα ονόματα τριών ακόμη σημαντικών κριτικών που γέννησε η Νεοαλεξανδρινή Γραμματολογία : Δημ. Ζαχαριάδης, Μιχάλης Περίδης και ο πολύς Τίμος Μαλάνος.

          Τέλος, ερχόμενοι πιο κοντά στο σήμερα, ας σημειώσουμε ενδεικτικά κάποιους Αιγυπτιώτες που δημιούργησαν και δημιουργούν πιο πολύ στην Ελλάδα : Πηνελόπη Δέλτα, Ιωάννα Μπουκουβάλα-Αναγνώστου, Ευγενία Φακίνου, Γιώργος Λεονάρδου, Δάφνη Αλεξάνδρου, Σοφία Γιαλουράκη, Βαγγέλης Γρατσέας, Σωτήρης Ιορδάνου, Ολυμπία Καράγιωργα, Έλλη Ρόζου, Φαίδων Ταμβακάκης, Ιφιάνασσα Χατζηδημητρίου, Ιωάννης Χατζηφώτης, Αχιλλέας Κυριακίδης, Μηνάς Βιντιάδης, Δημήτρης Σπάθης (θεατρολόγος), Διονύσης Γιατράς (μουσικολόγος), κ.ά.

          Δυστυχώς, με εξαίρεση τους Καβάφη, Τσίρκα, Δέλτα και λιγότερο τον Νικολαΐδη, η αιγυπτιώτικη λογοτεχνία δεν είναι τόσο γνωστή όσο της αξίζει στο ελληνικό πνευματικό γίγνεσθαι… Ανεξάρτητα αυτού πάντως, οι Αιγυπτιώτες λογοτέχνες τίμησαν την ελληνική γλώσσα και συνέχισαν την αρχαία αλεξανδρινή παράδοση με μια άσβεστη πνευματική φλόγα που έκαιγε μέσα τους και σαν μικροί φάροι βοήθησαν και συνεχίζουν να βοηθούν και αυτοί στην καθοδήγηση της ελληνικές πνευματικής παραγωγής σε λιμάνια υψηλής και σπάνια σημασίας σε όλα τα επίπεδα…

 

Ν.ΝΙΚΗΤΑΡΙΔΗΣ